تبلیغات
وبلاگ تخصصی گرافیک و انیمیشن وبلاگ تخصصی گرافیک و انیمیشن - جایگاه عنوان بندی فیلم در گرافیک معاصر ایران
 

جایگاه عنوان بندی فیلم در گرافیک معاصر ایران

نویسنده: انسان موضوع: گرافیک، 

 

دیگر دامنه و وسعت هنر گرافیک در دنیا بر کسی پوشیده نیست. این رشته که هم جبنه‌ی هنری دارد و هم جنبه‌ی غیرهنری و تجاری توانسته است تا جای خود را نه تنها در بین اکثر هنرها که در میان رسانه‌های جمعی نیز بگشاید. یکی از این رسانه‌ها تلوزیون و سینما می‌باشد که گرافیک نقش تعیین کننده‌ای در بیان تصویری آنها پیدا کرده است.......

بسمه تعالی
جایگاه عنوان بندی فیلم در گرافیک معاصر ایران
امروزه دیگر دامنه و وسعت هنر گرافیک در دنیا بر کسی پوشیده نیست. این رشته که هم جبنه‌ی هنری دارد و هم جنبه‌ی غیرهنری و تجاری توانسته است تا جای خود را نه تنها در بین اکثر هنرها که در میان رسانه‌های جمعی نیز بگشاید. یکی از این رسانه‌ها تلوزیون و سینما می‌باشد که گرافیک نقش تعیین کننده‌ای در بیان تصویری آنها پیدا کرده است.
شاید بتوان گفت همانطور که سینما از ابتدای تولدش از عکاسی بهره برده است گرافیک نیز به همان اندازه نقش تعیین کننده‌ای در سینما داشته است. از آنجا که سینما به عنوان کاملترین هنر امروز دارای بیشترین مخاطب می‌باشد از کلیه‌ی هنرهای بصری و غیر بصری در جهت نیل به اهداف خود استفاده‌ی لازم را میبرد این دامنه‌ی وسیع از ادبیات، داستان نویسی، شعر و فیلمنامه و نمایشنامه گرفته تا هنرهای مربوط به صدا و تصویر اعم از عکاسی و فیلمبرداری، افکت، جلوه‌های ویژه، طراحی صحنه و گریم، موسیقی و حتی نقاشی را در بر میگیرد. در این بین گرافیک نیز به عنوان یکی از هنرهای بصری مطرح امروز دنیا به اندازه‌ی سینما و یا حتی بیشتر از آن در زندگی مردم نقش داشته و مخاطب دارد. بنابراین استفاده‌ی این دو هنر از یکدیگر هر روز به کاملتر کردن همدیگر و جذب مخاطب بیشتر کمک می‌کنند.
اما اینکه نقش گرافیک در سینما و تلویزیون چگونه مطرح میشود و دارای چه جنبه‌های کاربردی است مسئله‌ی بسیار وسیعی است که به توجهات و توضیح و تفسیر بسیار نیازمند است. امروزه استفاده از این هنر را به کرات در کلیپ‌های موسیقی یا به قولی همان نماهنگ‌ها مشاهده میکنیم.
استفاده از تصویرسازی‌های گرافیکی یا انیمیشن که خود به نوعی از شاخه‌های تخصصی‌تر گرافیک به حساب می‌آید نه تنها به استفاده‌های بسیار زیاد در اینگونه کلیپ‌های موسیقی و یا تیزرهای تبلیغاتی میرسد بلکه در برخی از فیلم‌های سینمایی نیز بکار میرود. این بکارگیری به خصوص در مورد عنوان‌بندی خیلی از فیلم‌ها مورد استفاده قرار میگیرد.
از پوستر فیلم که بگذریم یکی از اولین برخوردهای گرافیک با سینما و فیلم در عنوان‌بندی فیلم‌ها می‌باشد. همانگونه که از اسم آن نیز مشخص است عنوان‌بندی یک فیلم برای معرفی دست‌اندرکاران، بازیگران، کارگردان و خلاصه کلیه‌ی اطلاعات اولیه و مهم پیرامون تهیه‌ی آن فیلم است‌ (اطلاعات کاملتر معمولا در انتهای فیلم قرار دارد که شامل معرفی کلیه اشخاص و شرکت‌ها و کمپانی‌ها یا مسائل مربوط به تهیه‌ی فیلم است).
عنوان‌بندی فیلم در واقع با نوشتن اسامی دست‌اندرکاران فیلم بر روی تصویر و نحوه‌ی آمیختن متن ( text ) با تصویر با گرافیک پیوند میخورد.
در حقیقت در بسیاری از آثار گرافیک مسئله‌ی اصلی آمیختن متناسب نوشته و تصویر برای درک مناسب پیام توسط بیننده‌ی اثر به بهترین نحو ممکن میباشد. در اینجا نیز میتوان از این زاویه به موضوع نگریست که ما به گونه‌ای با یک اثر گرافیکی روبرو میشویم که در حال رساندن پیامی به بیننده‌ی خود می‌باشد که این پیام همان اطلاعات مربوط به فیلم است.
نحوه‌ی ادغام این نوشته‌ها در تصاویر و جایگیری آنها در کادر فیلم مطلبی است که ارتباط مستقیم با مبانی ترکیب‌بندی نوشته و تصویر در هنر گرافیک که یکی از هنرهای تجسمی می‌باشد دارد. با توجه به تولید انبوه فیلم در سطح جهان و پیشرفت سریع این صنعت و صنایع مرتبط با آن و تخصصی شدن کارهای مربوط به آن میتوان گفت که عنوان‌بندی فیلم نیز امروزه به یک کار تخصصی در زمینه‌ی سینما تبدیل شده است و هر روز شاهد ساخت عنوان‌بندی‌های خلاقانه‌تری در سینما هستیم که توانایی‌ها و جلوه‌های دیگری از این هنر را به نمایش می‌گذارند.
بر طبق آنچه آمد برای بررسی عنوان بندی فیلم به عنوان یک هنر بصری در کنار بررسی آن از دریچه‌ی هنر سینما باید آنرا به طور مجزا و به عنوان یکی از شاخه‌های هنر گرافیک مورد نقد و پژوهش قرار داد. متأسفانه عنوان بندی فیلم در سینمای ایران از جایگاه واقعی خود برخوردار نیست و نسبت به بقیه‌ی شاخه‌های مرتبط با سینما بسیار مهجور واقع شده است. این در شرایطی است که در سینمای پیش از انقلاب میتوانیم به نمونه‌های بسیار خوبی از عنوان‌بندی فیلم برخورد کنیم. می‌توان گفت که در ایران همچون سینمای غرب این هنر نتوانسته پابه‌پای بقیه‌ی فنون و تکنولوژی‌های سینما پیش برود، برعکس در غرب به علت تخصصی‌تر و شاخه‌ شاخه شدن علوم و فنون و حتی هنرها، این فن- هنر توانسته جایگاه واقعی خود را بدست آورد.
اگر بخواهیم نگاهی به تاریخ عنوان‌بندی فیلم در سینمای ایران داشته باشیم باید به اولین فیلم‌های ساخته شده در سینمای ایران اشاره کرد. اما قبل از آن باید بدانیم که اصولا گرافیک سینمایی به چه چیزی اطلاق می‌شود.
معنی و مفهوم گرافیک سینمایی، کاربرد حرکت در تصاویر گرافیکی است که عمدتا به منظور تحقیق هدف مشخصی مورد استفاده قرار می‌گیرد. گرافیک متحرک، به تعدادی فرایند فنی-که همچون نقاشی، اعلان دیواری یا بروشور، ریشه در مقوله‌ی طراحی ایستا دارند- اطلاق می‌شود.
در گرافیک سینما بخش دیداری نمی‌تواند از سایر عواملی که منتهی به نتیجه و پایانی می‌شوند جدا باشد، طراحی گرافیک، هرگز به تنهایی کارآیی ندارد و همیشه با ضروریات اولیه همچون قصه و چگونگی بیان آن و با صدا که ممکن است شامل انواع صداها باشد، جلوه‌های ویژه، موسیقی یا سکوت و یا دامنه وسیعی از وسایل سینمایی همراه است.(سعیدی‌پور،۱٣۷۶)
 
از جمله ضروریات نخستین، خلق حالت احساسی است. اگر هدف فیلم گرافیکی تبلیغ برای فروش یا سرگرم نمودن بینندگان باشد، بهتر است به جای کاربرد روشهای معقول، از تحرک احساسات و عواطف آنها استفاده کرد.(سعیدی‌پور،۱٣۷۶)
عملا، هیچ محدودیتی برای بیان ادبی در گرافیک سینمایی و تلویزیونی وجود ندارد و می‌تواند از مفاهیم تجریدی ساده، تا حرفهای نمایشی استفاده نمود. محدودیت فقط در توانایی طراح می‌تواند باشد.
حال به بررسی اجمالی گرافیک سینمایی در سینمای ایران می‌پردازیم.
در نخستین عنوان‌بندی‌های فیلمهای ایرانی، به نوشتن ساده اسامی دست‌اندرکاران فیلم بر روی تکه‌ای مقوا یا کاغذ سفید اکتفا می‌شد. سپس به تقلید از فیلمهای هالیوودی، کم‌کم بازی با حروف نوشته‌ها و سپس با زمینه‌ی نوشته‌ها آغاز گردید. آنگاه دیر زمانی گذشت تا عنصر حرکت به عنوان‌بندی فیلمهای ایرانی وارد شد.
در سالهای ٣۱-۱٣٣۰، نخستین عنوان بندیهای متحرک – که عیناً نسخه برداری از عنوان‌بندیهای هالیوودی بود – در استدیو پارس فیلم ساخته شد. فیلمهای بسیاری برای عنوان‌بندی خود از همان ترفند تکراری، یعنی دفتری که عناوین را بر روی صفحات خود داشت و دستی آن را ورق می‌زد، استفاده کردند. در واقع در تمام آن سالها عنوان‌بندی فیلم تنها معطوف به یک کارکرد، یعنی معرفی نام و سایر عناوین دست‌اندرکاران و مشخصات فنی فیلم بود و هیچ توجهی به محتوای فیلم نداشت. به همین دلیل، سازندگان فیلم نیازی به سپردن کار عنوان‌بندی به دست فردی با صلاحیت و کارشناس در این رشته احساس نمی‌کردند. بنابراین طراحی عنوان‌بندی برای فیلم در آن دوران کاری جنبی محسوب می شد، نه عملی تخصصی و مستقل. کار تدارک عنوان‌بندی غالبا توسط همان کسی که تدوین و یا ساختن آنونس فیلم را بر عهده داشت انجام می‌شد و در آخرین روزهای به اتمام رسیدن فیلم، جزو آخرین خرده‌کاریها با عجله سروسامان می‌یافت. حتی گاهی این کار به عکاس یا کاریکاتوریستی سپرده می‌شد و او در کنار کار اصلی خود ساعاتی را صرف تهیه‌ی عنوان‌بندی می‌کرد. از زمره این گونه افراد می‌توان به نامهایی چون هاردی(عکاس)، ایرج گل‌افشان(تدوینگر)، جعفر تجارتی و حسن توفیق(کاریکاتوریست) اشاره کرد. این روند سالها ادامه یافت تا اینکه در سال ۱٣٣۶، فیلم شب‌نشینی در جهنم به کارگردانی موشق سروری، برای نخستین بار در سینمای ایران در ساخت عنوان‌بندی خود از فضای فیلم اصلی و عناصر تصویری بهره گرفت. عنوان‌بندی این فیلم کار حمید خواجه نصیری است.
هفت سال بعد در سال ۱٣۴٣ در عنوان بندی فیلم شب قوزی به کارگردانی فرخ غفاری بار دیگر شاهد گرایش به همین شیوه هستیم. عنوان بندی این فیلم که کار هاردی است، با توجه به داستان آن، بر روی شکم رقصنده‌ای که به رقص تخته حوضی مشغول است نقش می‌بندد.
جدی گرفته شدن کار طراحی عنوان بندی در سینمای ایران و استفاده از طراح متخصص و هنرمند برای ساخت آن، با فیلم قیصر (۱٣۴٨) ساخته‌ی مسعود کیمیایی آغاز شد (هر چند که پیش از این کیارستمی عنوان بندی دیگری از این گونه را برای فیلم وسوسه‌ی شیطان (۱٣۴۶) به کارگردانی محمد زرین دست ساخته بود)، در عنوان بندی این فیلم که کار عباس کیارستمی است، از خالکوبی‌های روی بدن ورزشکاران زورخانه الهام گرفته شده بود. می‌توان گفت که عنوان‌بندی قیصر نخستین سفارش عنوان‌بندی حرفه‌ای به یک کارگاه گرافیک بوده است. این کارگاه گرافیک آتلیه نگاره بود که فیروز شیروانلو مدیریت آن را بر عهده داشت. (سعیدی‌پور،۱٣۷۶)
در همان سال فرشید مثقالی نیز با طراحی خط عنوان بندی فیلم گاو ساخته‌ی داریوش مهرجویی حضور طراحان گرافیک حرفه‌ای را در این عرصه اعلام داشت.با توجه به فضای ابتدایی روستایی این فیلم، کلمه‌ها به شکلی ساده و بدون آرایش بر زمینه‌ای از تصاویر نگاتیو و کنتراست‌وار متعدد یک گاو و یک انسان ظاهر می‌شد.  مثقالی در کار بعدی خود برای عنوان بندی فیلم آقای هالو (۱٣۴۹) به کارگردانی مهرجویی، با توجه به ماجراهایی که برای شخصیت داستان اتفاق می‌افتد و با حفظ شیوه‌ی طنزآلود فیلم، عنوان بندی گیرایی را خلق کرد که ضمن آن، لباسهای شخصیت فیلم به تدریج از او کم می‌شد. به جز کلاه بزرگش که همچنان بر سر او سنگینی می‌کرد.
مرتضی ممیز نیز با طراحی عنوان بندی فیلمهای ستارخان (۱٣۵۱) به کارگردانی علی حاتمی و طبیعت بی‌جان(۱٣۵٣) به کارگردانی سهراب شهید ثالث، نقش بزرگی در اوج گیری کار طراحی عنوان بندی ایفا کرد. در عنوان بندی طبیعت بی‌جان هماهنگ با فضای ساده و کم تحرک فیلم، از حروف خطی معمولی و با ضرباهنگی آرام استفاده می‌کرد.
در میان طراحان عنوان بندی در ایران، باید به این نامها اشاره کرد: اسفندیار احمدیه (که از متحرکسازهای قدیمی است)، عباس کیارستمی، فرشید مثقالی، مرتضی ممیز، خاچیک، محمد فیجانی، ابراهیم حقیقی، اکبر عالمی، مسعود دشتبان و علی اصغر محتاج.
نورالدین زرین کلک، علی‌اکبر صادقی و پرویز نادری که متحرکساز هستند. تنها برای فیلمهای خود در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان عنوان‌بندی ساخته‌اند. از دیگر دست اندرکاران کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان که به ساختن عنوان بندی مبادرت ورزیده‌اند، می‌توان از احمد عربانی، وجیه‌الله مقدم و عبدالله علی‌مراد نام برد. (سعیدی‌پور،۱٣۷۶)
بنابراین باید گفت عنوان‌بندی فیلم به عنوان یک رشته‌ی گرافیکی در عین وجود داشتنش در سینما به صورت مستقل نیز به عنوان یک شاخه از گرافیک محسوب می‌شود که متأسفانه در کشور ما و سینمای ایران کمتر به آن پرداخته شده و این رشته از گرافیک مهجور واقع شده است. پس بر دانشجویان این رشته است که در جهت تکامل آن دامنه‌ی همکاری خود را با سینماگران افزایش داده و در جهت هر چه پربارتر شدن و شکوفا شدن این رشته فعالیت کنند تا در بین جماعت سینماگران نیز کم‌کم این رشته به عنوان یک کار تخصصی جایگاه خود را پیدا کند.
 
منابع:
سعیدی پور،فرشته.(۱٣۷۶). گرافیک در عنوانبندی فیلم، انتشارات سروش، تهران.

 

منبع:http://www.amirrajaei.com/

 

() نظرات